Dwujęzyczne wychowanie dzieci: korzyści, badania i codzienne wybory

Żółw TortoLingua pochyla się nad otwartą książką pod drzewem.

Dziecko może rozmawiać z dziadkami w jednym języku, a z kolegami w drugim. Może słuchać rodzinnych opowieści bez tłumaczenia i rozumieć piosenki bliskie obojgu rodzicom. To konkretne powody, by wspierać dwa języki — bez obietnicy, że dwujęzyczność automatycznie podniesie inteligencję lub oceny.

Korzyści widoczne w życiu rodziny

W przeglądzie Byers-Heinlein i Lew-Williamsa (2013) autorzy omawiają pytania rodziców o rozwój dwujęzyczny. Dzieci mogą znać różne słowa w różnych językach, zależnie od tego, gdzie i z kim ich używają. Słownictwo z kuchni nie musi pokrywać się ze słownictwem z przedszkola.

Dwa języki umożliwiają kontakt z ludźmi i treściami, do których jeden język nie wystarcza. W konkretnej rodzinie może to oznaczać rozmowę z krewnym, wspólne czytanie albo udział w lokalnych spotkaniach. Takie możliwości są wartościowe same w sobie.

A co z pamięcią i uwagą?

Badania nad dwujęzycznością i funkcjami wykonawczymi, kojarzone między innymi z Ellen Bialystok, wywołały szeroką dyskusję. Funkcje wykonawcze obejmują na przykład kierowanie uwagą i przełączanie się między zadaniami.

W metaanalizie Lowe i współautorów (2021) ogólny efekt dla dzieci był mały, a po korekcie uwzględniającej stronniczość publikacyjną nie wskazywał przewagi. Wyniki różniły się między zadaniami i badaniami. Nie daje to podstaw do obiecywania każdemu dwujęzycznemu dziecku lepszej pamięci, samokontroli czy wyników szkolnych. Nie przekreśla też wartości porozumiewania się w dwóch językach.

Kiedy dziecko miesza języki

Słowa z dwóch języków w jednym zdaniu nie są same w sobie dowodem dezorientacji. Jak wyjaśniają Byers-Heinlein i Lew-Williams, dziecko może lepiej znać potrzebne słowo w jednym języku; znaczenie ma także sposób mówienia otoczenia.

Weźmy dziecko, które w Anglii albo Irlandii je obiad w szkole, a w domu mówi po polsku. Przy stole może powiedzieć: „Mamo, daj mi spoon”. Szkielet zdania jest polski — „daj mi” we właściwej formie — a angielskie jest tylko słowo, które dziecko słyszy codziennie w stołówce. Podobnie bywa z „lunchboxem”, „playtime” czy nazwami szkolnych przedmiotów: to często słownictwo z tej części życia, która toczy się po angielsku.

Możesz odpowiedzieć na prośbę i dorzucić polskie słowo w naturalnym zdaniu: „Proszę, tu masz łyżkę”. Rozmowa trwa dalej, zamiast zmieniać się w sprawdzian tłumaczenia każdego wyrazu. Samo mieszanie języków nie zastępuje jednak indywidualnej oceny, jeśli masz pytania o rozwój dziecka.

Polski w domu, inny język w szkole

W rodzinach mieszkających w Wielkiej Brytanii, Irlandii czy Niemczech zdarza się, że dziecko rozumie polski, ale coraz chętniej odpowiada w języku szkoły. To nie musi oznaczać, że polski „znika”. Warto jednak zadbać, by miało w nim coś do roboty poza poleceniami — rozmowy z dziadkami przez wideo, wspólne czytanie, piosenki, wakacje w Polsce.

Część rodzin korzysta też z nauki uzupełniającej. Ośrodek Rozwoju Polskiej Edukacji za Granicą (ORPEG) ma w zadaniach koordynowanie kształcenia dzieci obywateli polskich czasowo przebywających za granicą oraz współpracę z organizacjami działającymi na rzecz oświaty polskiej i polonijnej. Przykładem nauki uzupełniającej jest Szkoła Polska im. Lotników Polskich przy Ambasadzie RP w Londynie, która prowadzi zajęcia z języka polskiego i wiedzy o Polsce oraz przygotowuje do egzaminów GCSE i A-level z języka polskiego. Godziny, zasady zapisu i dostępność takich zajęć sprawdź w konkretnej placówce.

Gdy w domu mówicie po ukraińsku, a szkoła jest polska

Podobne pytania mają rodziny z Ukrainy, których dzieci chodzą do polskich szkół. Tu oba języki są sobie bliskie, więc mieszanie wygląda inaczej: dziecko może wstawić polskie słowo z ukraińską końcówką albo przenieść znaczenie, które w drugim języku jest inne — jak przy parze pensja i пенсія. Lista fałszywych przyjaciół polsko-ukraińskich pomaga rozpoznać takie pary.

Polska szkoła uczy pisania alfabetem łacińskim, a ukraiński zapisuje się cyrylicą. Jeśli zależy wam na tym, by dziecko także czytało po ukraińsku, potrzebne będą ukraińskie książki i teksty w domu; sama rozmowa nie przećwiczy czytania. Utrzymywanie ukraińskiego w domu nie wymaga rezygnacji z polskiego w szkole: każdy z tych języków ma swoje sprawy i swoich rozmówców.

Nie ma jednego obowiązkowego systemu

Zasada „jeden rodzic — jeden język” bywa wygodna, ale przywołany przegląd nie uznaje jej za warunek konieczny ani wystarczający dwujęzyczności. Ważne jest to, z kim dziecko może rozmawiać i czy rozumie sytuację.

SytuacjaMożliwy punkt wyjścia
Krewny mówi głównie jednym językiemRozmowa o wspólnym wydarzeniu lub zdjęciu.
W szkole dominuje inny język niż w domuKsiążka lub zabawa w języku, którego poza domem słychać mniej.
Rodzice mają różną swobodę językowąRozmowa w języku, w którym każde z nich potrafi rzeczywiście uczestniczyć.
Dziecko upodobało sobie jedną historięPonowne wspólne czytanie, jeśli ma na nie ochotę.

Możecie skończyć po stronie, obejrzeć same ilustracje albo wybrać coś innego. Wspólny czas nie wymaga limitu minut ani obowiązku odpowiadania w określonym języku.

Książka jako temat do rozmowy

Wskaż postać, skomentuj jej wybór, zapytaj, co mogło się wydarzyć. Dziecko może odpowiedzieć słowem, gestem lub zdaniem. W poradniku o opowieściach znajdziesz sposoby doboru książki i pomocy przy trudniejszych fragmentach.

Jeżeli samodzielnie uczysz się języka, możesz też zajrzeć do obliczeń dotyczących czytania i B1. Dotyczą one założeń planowania dla czytelnika, a nie normy czytania dla dziecka.

Warto obserwować, z kim dziecko chce rozmawiać i co rozumie, zamiast szukać potwierdzenia, że dwa języki uczyniły je „mądrzejszym”.

Zaktualizowano

Aplikacja TortoLingua

Czytaj w przeglądarce albo zainstaluj aplikację mobilną.

Otwórz aplikację webową albo znajdź linki do pobrania z App Store i Google Play.

Pobierz aplikację